Уважаемая Неввал ханым, здравствуйте.
> Вам пишет женщина из Красноярска (мы встречались в Вашей редакции).
> Как и обещала, посылаю Вам Посвящение. Встреча была прекрасной, жаль,
> что я не смогла ответить на все Ваши вопросы.Стихи – не для
> публикации. Это – для Вас.
> С уважением – семья Щербаковых из Красноярска.
>
>Bu Sibirya’dan bir şairenin gönderdiği şiirdir. Benim için yazılmış olmasından dolayı çok memnun oldum ve Svetlana için buraya aldım.
> Госпоже Невваль посвящается.
> 21.09.03
> Истанбул-Москва-Красноярск
>
>
> Ах, не случайно это имя,
> Не для него живёт печаль.
> По миру наравне с другими
> Течёт прекрасная Невваль.
>
> О,это – бурное теченье!
> У речки круты берега.
> В неё впадают Вдохновенье
> И неземная Красота.
> В неё Москвы глядятся зори,
> Туман Сибири – как вуаль…
>
> Выходит, не река, а море
> Моя прекрасная Невваль!
> А с морем может что сравниться?
> Лишь море звёзд да счастья даль.
> …Мечта живёт затем, чтоб сбыться.
> Поверьте, милая Невваль.
>
> P.S.
> Мужчина, который переводил нашу беседу(простите, не смогла отыскать
> его визитку и не запомнила имя), прекрасно владеет русским.
> Может быть, он будет так любезен перевести. Заранее благодарна.
> В Вашем имени часть слова содержит название реки НЕВ(В)А(ЛЬ).Это
> символично.Жедаем всем сердцем успехов и процветания, крепкого
> здоровья и личного счастья.
> СИЗЕ ТЕШЕККЮР ЭДЕРИМ.
> ХОСЧА КАЛЫН.
> Михаил и Светлана из Красноярска
>
>
>
> –
> Best regards,
> Svetlana mailto:seversve@scn.ru
>
 

TATAR KÖYÜ ŞELİ
Kristal çiçekler halinde yağıyor kar Kazan’da. Bir toz bulutu kalkıyor bembeyaz yoldan. Beyaz bir rüyanın içinde karlı kayın ormanlarından geçiyorsunuz . Karın büyülü dünyası içindeki Şeli köyüne vardığımızda kırmızı yanaklı, güçlü Tatar kadını Minzifa hanım bizi kapıda karşıladı. Beyaz dantel baş bağı onu Balkanlar’daki bir ülkenin kadını yapıvermişti. Önündeki önlük ve sıcak kanlı hali karın soğuğunu delip geçiyordu.
3800 kişilik Şeli köyü 1552’de Kazan Ruslar tarafından işgal edildiğinde bile savaşarak Tatar köyü olarak kalmayı başarmış çok eski bir yerleşim. Rengarenk süslü pencere pervazları,kapılar ve evlerin ön cephesi Gagauz evlerine yüzde yüz benziyor. Bu uzaklıktaki kültürel yakınlık beni çok etkiliyor. Minzifa Hasanov (ki Min benli demekmiş) Tatar dili ve debiyatı öğretmeni. Çok sevilen,titiz bir öğretmen Minzifa hanım çünkü mezun ettiği çocukların fotograflarını, yaptıklarını dosyalamış bize gösteriyor.Altın madalyalı bir öğretmen ve sıradan öğretmenlerin iki katı para kazanıyor. Babası molla olan Minzifa hanımın nenesi otacıymış. Üç kızı olan Minzifa hanım çocuklarının bir kez bile doktora ve hastaneye gitmediğini söyledi. Büyük kızından iki torunu olan Minzifa hanımın diğer bir kızı da evli. Bekar küçük kızı da 20 yaşlarında ve Tatar halk şarkıları bölümünde eğitim görüyor. Harika soprano sesiyle bize şarkı söyledi. Evli kızı ve damadı da eğlenceye katılıyor. Matematik öğretmeni eşi Hamid efendi akordiyonunu çıkarıyor, Minzifa hanım harika bir Tatar şarkısı söylüyor. Bütün aile çalıp söylüyor,çok sosyal ve misafirperver. Minzifa hanımın yetenekleri bunlarla bitmiyor, köyüne bir Tatar kültürü müzesi kurmakta. Yıllardır topladığı alet edavatı,yöresel malzemeleri köy müzesinde topluyor. Örneğin eskiden karda giyilen ıhlamur ağacından örme kocaman ,palet gibi ayakkabıların adı Şabata. Ayağa su girmesin diye altınada kalın bir tahta çakılarak karda yürüyorlarmış. Ayrıca nefis Tatar yemekleri yapan ev sahibemiz bizim Rumelilerin Lalangı dediği Tatarların kuymak ismini verdiği bir hamur işini getiriyor sıcak sıcak. Kuymak ıhlamur ağacı odunuyla pişiriliyor. Tukmaç denen et suyuna ince kesilmiş hamurla yapılan çorba içimizi ısıtıyor.Peremeş yine elle açılan bir hamur içine konan kıymadan oluşan bir lezzet. Ancak en zoru kocaman bir tepside pişirilen Beliş. Hamurun açılarak içine et,patates konan beliş fırında zor bir yemek.
Balıkların yanısıra çekçek denen hamurla bal karışımından oluşan bir tatlı da geliyor masaya.
Bal da ıhlamur çiçeği balı ve bembeyaz rengi. Olağanüstü bir lezzete sahip bala eşik eden kırmızı çay on çeşit bitkiden oluşuyor.Kayın çileği,yer çileği,matruşka denen sarı,yeşil maydanoz, yalut isimli terleten bir ot, çilek yaprakları, iğde ve çeşitli otları presleyerek suyunu meyva suyu olarak içiyorlar. Kalan posa kurutuluyor ve kış boyu çay yapılıyor.Çocukların bir yeri ağrısa bundan içiriliyor. Çocukken ormandaki bütün otları,mantarları öğrenen Minzifa hanım iğdeyi yanık tedavisinde kullandıklarını anlatıyor.
Köyler tertemiz,rengarenk evleriyle oyun bahçesi gibi. Evlerinde sauna olan bu evler iki katlı, sevimli yerleşimler. Saunada akkayın ağacı dallarından yapılan demetler sıcak suya bırakılıyor. O suyla hem yıkanıyorsunuz,hem de o dallarla sırtınızı döverek size sağlık aşılıyorlar. Akkayın yaprakları,baharda yürüyen özsuyu kanser dahil bir çok şeye yararlı diyorlar. Baharda akkayın gövdesine bir çivi batırarak ağaçtaki özsuyu içiyorlar. Şifa denilen bu su ayrıca satılıyor.Delmesini bilemezseniz akkayın şakır şakır ağlıyor önünüzde. Doğanın bağrındaki Tatar köyü insanla doğanın ayrılmaz bütünlüğüne inanarak yaşamını sürdürüyor. Türklerin neden her bebek doğanda bir ağaç diktiğini bir kez daha anlıyorum. Neşeyle yaşam iç içe.
 

Kardäş töreklärneñ “Zaman” gazetasında Näval Söende (Näval Sävindi) “Ber fantastik şähär ul Kazan” isemle mäkalä bastırdı. “Boz katkan İdelneñ yarında basıp toruçı boz sarae kebek” ul dip yaza Näval. Döres, bu oçrakta, törek jurnalistı İdelne “Volga” dip atıy. Bez tatarlar, xättä yakın kardäşlärebezne dä İdelneñ çın isemen äytergä öyrätä almadık şul.

Elga östennän yörü

“Volga östendä Kazan kremlen säyrän kılıp yörgän vakıtta äkiyat dönyasına eläkkän kebek bulabız”! Yagni koyaşlı ildän kilgän xäbärçe öçen, älbättä, elga östennän yörü üze dä mogcizaga tiñ. Alar bit üzlärendä su östendä yöri almıylar, barı tik yözälär, batalar-kalkalar, köymägä utıralar. Könyak illärendä su östennän yörü öçen materiyadän tış xalättä bulırga kiräk. Xıyalıy häm romantik ruxlı töreklär öçen kışkı Kazan, katkan sulı elga menä şundıy serli häm äkiyati ber urın ul.

Kazannıñ tıynak arxitekturasına soklanu

“Kazan kremleneñ başkalardan aerıp toruçı arxitektura ürnäklären üz eçendä tuplagan krepost mäçet belän çirkäüne berläştergän mädäniyatne çagıldıra”, – dip yaza xuşı kitkän häm aptırap kalgan Näval Söende. Monı sanap beterä almaslık mäşhür arxitektor bulgan Mimar Sinannar ile, küktän egılıp kitäm dip karap toruçı biek manaralı “Soltanäxmät”, “Bäyazit” häm “Söläymaniya” (İstanbul), zamança da iskeçä dä bulgan “Xucatau” (“Xocatapä”) mäçete (Änkara) kebek bezgä genä tüel, bar dönya keşesenä da mogciza bulıp kürenüçe häykällärne kulda totuçı Törkiya keşese yaza. Şulay uk ul ildä borıñgı Gretsiya, Şumer, Assiriya, Ärmänstan, Vizantiya zamannarınnan kalgan unikal korılmalar, kalgalar, çirkäülär, kıya taşlarga çukıp salıngan tulı şähärlär, yarımcimerek amfiteatrlar bar. Yagni gajäplänererlek äyberne tabu avır. Tik avtornıñ Kazanga xuşı kitkän. Bu oçrakta Kazansunıñ, mäşhür “Volga”nıñ östennän ayak basıp yörü, anıñ xuşın oçırgan, häm şul täesirdän soñ anıñ añında Tatarstannıñ Törkiya yanında bik gadi häm tössez, täbänäk kürengän binaları da äkiyati bulıp çagılgan.

Bäysezlek könen onıtmagız

Avtor şulay uk Kazannıñ İstanbul belän tugandaş şähär buluın häm 1000 ellıkka äzerlänüen iskärtä. “Bu bäyräm çaralarına 31 ildän tışkı eşlär ministrları kiläçäk”, – dip yaza ul. Şulay törek jurnalistlarına xas närsä, fantaziyalär dä gazetada çınbarlık bularak urın algan. Äytik, avtor Kazannıñ bäyräm itü köne “Konstitutsiya kabul itelgän könne” uzaçagın iskärtä. Ämma 30 avgust konstitutsiya tügel, bäysezlek turında deklaratsiya kabul itelgän kön.

Universitetlar törle bula

Şulay uk Näval: “Yakındagı 10 el eçendä Kazanda här keşe universitet belemenä iya bulaçak ikän”, – dip yaza. Bu yañalık ta asılda başlangıç belemgä genä iya bulgan törek ukuçısın şakkattıra ala, älbättä. Çönki universitet beleme genä tügel, urta belem dä töreklärneñ kübesenä xıyal bulıp kala äle. Gärçä soñgı ellarda däülät “urta ukıl (mäktäp)”nı tämamlaunı da mäcbüri itep kuydı. Tik töreklärneñ “urta” mäktäbe bezneñ cidellıkka gına tiñ. Ä Kazandagı urta mäktäp däräcäse isä Törkiyadäge “litsey”ga tiñ. Şunısın da onıtmagız, Törkiyadä däülät universitetına atañ akçası belän genä ukırga kerep bulmıy. İmtixannarı gomumi häm internet aşa ber könne alına. Başkalaga kilep universitetlarda tanışlarnı ezläp yörise, rişvät suzası yuk. Azrak ball cıyuçı ministr ya bankir balaların biştär kütärtep provintsiyadäge universitetlarga ozatalar, yaki tüläüle şäxsi yaisä çit il uku yortlarına cibärälär. İñ tübän ball tuplauçılar isä bötenläy kerä almıyça dä kala.

Xatın kızlarga baş iep

Şulay uk avtor feminizm problemasın çitlätep uzmıy. “Doşmanga bireşmägän Söenbikä isemle ber xatın-kıznıñ ile bulgan Tatarstanda xatın-kızlarnıñ statusı bik yugarı”, – dip ışandıra. “İr-at zıyalılar da xatın-kızlarnıñ kanun çıgaru mexanizmnarında, parlamentta tagın da artaçagına ışana”, – dip yaza ul. Şulay uk ukuçıga cirle parlamentta 25 protsent xatın-kız saylanuın teläülären iskärtä. Bu turıda mer Kamil İsxakov häm Prezident Mintimer Şäymiev belän äñgämädän çıgıp yazgan ul. Ämma şul uk vakıtta gazeta “Däülät xezmätendä eşläüçeneñ 68 protsentı xatın-kız”, – dip xäbär itä. Monısın inde premer-ministr urınbasarı Zilä Välieva äytkän. “Bez här eşne eşlibez. Tik mal häm milek kemnär kulında dip sorasagız, kızganıç ki, bezneñ kulda tügel”, – dip belderä Zilä xanım. Avtor “dönyada 75 protsent malnı citeşterep, şunıñ 1 protsentına gına xuca bulgan” xatın-kızlarnı kızganıp uza.

Törek patşaları kayda yöri?

“Zaman” gazetası şulay uk Kazanga İrannıñ Xätemi kebek liderlarınıñ da kilep kitüen iskärtä. Monda Frantsuz premerı da kilep kitkän ide. Rossiya prezidentları da Kazannı üz itä. Barı tik töreklärneñ üzläreneñ genä ni premer-ministrları, ni prezidentları Kazanga kilä alganı yuk äle. Ä bit tulı kanlı tormış belän yaşäüçe şähärne avtor “Auraziyaneñ yöräge kebek” dip atıy. Şulay uk avtor elekkege Kazan keşeläreneñ, tatar gailäreneñ tormış räveşe gosmanlı töreknekenä yakın buluın da añlatkan. “Elek telebez seznekenä tagın da yakın ide”. Tellär yakın, dinnär, kannar ber. Barı tik törek patşaları gına Kazanga kilergä haman da kurka.

Çıga almagan gazetalar

Avtor tagın ber fantastik sensatsiya yasıy – tatarça 600 jurnal häm gazeta çıguın da “xäbär” itä. Tik, kızganıç, çınbarlıkta, Tatarstan häm Başkortstandagı barlık rayon gazetaların tuplasak da, töbäklärdä yaisä şäxsi näşriyatlärdä çıgıp tuktagannarın, biş elga ber çıguçı simvolik basmalarnı isäpläsäk tä ul kadär sannıñ yartısı da çıkmas şul. Alar yabıla da tora äle.

Rafaelga äşnä bulıp

Ämma şunısı möhim, Näval Söende küñele belän tatarnıñ yazmışın üzeneke itep kabul itkän. Ul bügengesen fantastika aşa karasa da, äle küptän tügel genä kiçergän genotsid vakıtların, uzgan çınbarlıknı äybät kürä. “Sovet çorında mäçetlär, din, sönnätkä utırtu kebek üzlärenä xas mädäni gamälläre tıelgan bulgan. Tatarça isem kuşu tıelgaç, urıs isemen kuşmas öçen tatarlar frantsuz, amerikan isemnär kuşa başlagannar. Bügen küp keşeneñ iseme frantsuz revolyutsionerı Marat yaki Rafael, Albert, Merlin”. Ämma şunısı da bilgele bulsın ide, äytik, 5 kardäşem dä, tugannarım barısı, äti-änilär dä sovet çorında tugannar, alarnıñ iseme bit Korännän alıngan, Parijdan tügel. Dimäk, teläge bulgan keşe üz balasına ul vakıtta da yunle isemne kuşa algan. Anıñ karavı bügen dä, tıyular betkäç, gailälärdä Marat, Rafael häm Albert isemnären kuşu dävam itä. Tragediya bezneñ uzganıbız gına tügel, ä çınbarlıgıbız da. Tik Näval isä çın duslarça, Kazannıñ häm Tatarstannıñ äşnäse bulırga telägän kebek, bu turıda yazmagan, barı tik pozitiv äyberlärne genä yaza.

Keşe gomeredäy kaderle agaçlar

“Karlı urmannarda gizep yörim. Işana almasılık ber maturlıgı bar Kazannıñ”. “Monda agaç kisü keşe ütergän eş kebek bulıp sanala”. Monı ukıgaç ta inde, kabat, äytik, üzeñne keşe üterüçe itep xis itärgä bula. Bezgä balta-pıçkı totıp küp agaçnı kisärgä turı kilgän ide bit. “Röxsät soramıyça, öy yanındagı bakçadagı agaçnı kisä almıysız. Kissägez dä, yañasın utırtırga kiräk bulaçak”. Yagni tözälergä teläsäñ, kabat agaç utırt.

Samimi xislär

Şundıy xıyalıy häm mäxäbbät tulı mäkalädä Näval “ak pärdä kebek açılgan ber irtädä, yaña xıyalıy äñgämälärgä birelep, Kazannı bolıtlar astında kaldırıp” kitä. Räxmät inde Näval, samimi häm kaynar xisläreñ öçen.

Amil NUR
25 mart 2004, 17:39
 

Urfa taşıyla yapılmış yerel mimarideki evler geniş avlulu ve yüksek duvarlı. Beyaz kalker taşların işlenmesi kolay, nefis el işçilikleri ve desenler kapı başlarını, girişleri süslüyor. Taş ustaları son yıllarda Balıklı göl projesi kapsamında yapılan restorasyonlarla yeniden nefes almaya başlamışlar. Çoğu 60 yaş civarında olan taş ustaları yoksul insanlar. Eskiden bölgede yapılan restorasyonlarda çalışırken, bu proje kapsamında artık Urfa’da çalışıyorlar, üretiyorlar. Yine çok az paraya ama kentleri için tasarladıkları süsleri yapmanın hazzını taşıyarak. Çocukları , torunları taş ustası olmak istemiyor.On onbeş taş ustası son temsilciler .Geniş avlunun ortasında mutlaka bir havuz var. Burada suyun şırıltısına bahçenin ağaçları sese verir gibi. Olmazsa olmaz ağaç türleri; nar,asma,,incir , zakkum ve güller…  

“Yaşam başlıbaşına,her zaman için bir deniz kazasıdır.Ancak,geminin batması ille de boğulmak demek değildir.Biçare insancık,dibe doğru gömüldüğünü duydukça,batmamak için kullarını oynatır.Ölüme sürüklenmemek için bir tepki olarak yaptığı o kol hareketedir-yüzme hareketidir- kültür.Ve ancak bundan başka bir şey olmadığı zamandır ki,gerçek anlamını bulur.İnsanı kendi burgacından yukarıya doğru yükseltir.” der Ortega,çünkü ona göre insan tam anlamıyla bir “kültür yaratığı” dır.
 

Dünyanın en güzel sedir ormanlarını koynunda büyüten Atlas dağları Akdeniz’le Atlas okyanusu arasında bir duvar gibi uzanır.Bu dağlarda bin yaşının üstünde çam ve ardıç ağaçları vardır.Şelaleler,nehirler,kaynak sularıyla dolu yüksek platolar ve göllerle zengin bir doğa dağların süsüdür.Atlas dağları Fas’ın bilinen en eski zamanlardan günümüze mitolojik bir yerleşim bölgesidir.Yüksek Atlaslar denilen bölge Fenikeliler ve eski Yunan döneminden beri bilinen bir efsanenin de kaynağıdır.Dünyayı omuzlarında taşıyan dev Atlas’ın dağların dağı olarak anılmasına neden olmuştur.Afrika’nın kalbine kadar inen Atlas dağları bir çok halkın ve etnik grubun evidir.
Atlantik okyanusundan Agadir liman kentine oradan Büyük Sahra’ya uzanan panorama kayalık bir plato olarak Cezayir’e uzanır ve yüzlerce değişik manzara sunarak Afrika’nın sıcağında kaybolur.

Lacivert bir gökyüzünde ışıldıyan parlak yıldızlara eşlik eden ziller ve davullar üstümüze Afrika tozu serpiyor.Kıvrak Arap atlarının üstünde beyaz giysileriyle Berberi erkekleri silahlarını aynı anda ateşlediler.Bu gösterinin başladığını anlatan girişten sonra atlarını dolu dizgin koşturdular.Barut kokusunun arasından çıkan yüzü kapalı Berberi nöbetçiler ellerindeki meşalelerle ortalığı aydınlattılar.Atlarının üstünde binicilik hünerlerini gösteren Berberiler arasından küçük bir çocuk sıyrıldı. Koşan attan yere inip binerek karnına yapışarak terleyen çocuk binici sonunda yere atladı ve atına yatmasını emretti.At yere serilerek emri dinlediğini bize anlattı.At ,silah ve Berberi erkeğinin içiçe yaşamına süzülen bir deve karanlıkta aheste aheste biri sır kübü gibi yürüdü.İpeklerle örtülü bu sırdan bir Arap kızı çıktı ve dansetmeye başladı.LoLoLooLo çeken bir grup def,zil ve davul sesleriyle ortalığa bir vaveyla saldı ki sormayın.Buhurdanlıktan yükselen bir rayiha ile dans çoştu.
Afrika’nın gökyüzü bir Arap ezgisiyle yere indi sanki.İşte burası Marakeş.
Marakeş yüksek surların ardındaki eski kent tüm otantik havasıyla sürüyor. Paytonlarda cilbalarıyla arabacılar,kırmızı ponponlu kocaman kenarlı şapkalarıyla sucuların durmayan çıngırağı,maymun oynatıcıları,seyyar satıcılar ve yiyeceklerin kokusu medineyi size biraz anlatabilir.Marakeş ışığın ve rengin kenti sanki.Binbir renk ve koku Cema El Fna denilen ünlü meydanın tanımı olabilir.Hikaye anlatıcısını dinleyenler,pişen yemeklerin ve kebapların buharı,plastik tabak bardaklar,yılan oynatıcısı,kelle paça yiyenler,akrobatları seayredenler ve fotoğraf çekerseniz para istemekte ısrarcı olanlar bir zaman tünelinden çıkmış doğu fotografı gibi.Bu meydan sözlü kültürün bir labratuarı gibi.Meydan “souk” denilen kapalı çarşılara giriş görevi de görmekte.Yüzlerce insanın çalıştığı küçük küçük dükkanlardan oluşmuş gizemli ve kalabalık çarşı kocaman bir labirent sanki.Bir dükkan sahibi çekiştirerek bizi içeri sokuyor ve yüzlerce otun nimetini anlatırken afrodizyak özellikleri olanları anlatıyor hararetle.Hepsi düzgün Fransızca konuşuyorlar.Çoğu iki üç dil konuşuyor.
Baharat satan dükkanın önünde sandalyesini atmış olan adam sanki 19.yüzyıl İstanbul’undan bir kartpostal.İleride başka bir satıcı bana sesleniyor ve nereli olduğumu soruyor.Türk yanıtını alınca şaşırdı ve askılı giysimi gösterip nasıl müslümansın dedi.Bizde Atatürk ve demokrasi var dedim.O da Atatürk’ü herkes biliyor o sizi Batılı yaptı dedi.Pazardaki bir dükkan sahibinin bana Fas’tan verdiği en önemli bilgiydi bu.Tüm müslümanlar ve üçüncü dünya ülkeleri Atatürk’ü önemli bir lider olarak kabullenmişler.
Marakeş karlı Atlas dağlarından beslenen şırıl şırıl suları ve hurma ağaçlarıyla çok sıcak olmayan hoş bir sıcaklık sunuyor.Berberi dilinden bir sözcük olan Marakeş Fransız terbiyesinde planlanmış düzgün bir kent,Parizyen kafeleriyle sevimli. Kent kültürü Fransız ve sömürge etkisi taşımakta.Bu etkiyi silen daracık sokaklar,nefis ahşap kapılar ve kerpiç küçük,düz damlı evler.Beyaza boyalı bu sokaklardan geçen kukuletalı kaftanlarıyla kadınlar,beyaz örtülerle kapanmış yaşlılar ve cilbalı erkekler fesleriyle Fas kültürünün tanıklığını yapıyorlar.Müslüman ve dindar olan halk genç bir nüfus barındırıyor.
Bir derginin kapağında Kral Hasan ellerini göğsünde kavuşturmuş ve sağ elinin işaret parmağı kendisini gösteriyor.Haberin başlığı:Demokrasi benim!

Geçen sekiz yılda Fas bile modernizm ve demokrasi konusunda epey yol aldı. Kral hasan’ın oğlu tahta geçti ve modern eğitim görmüş eşiyle birlikte yeni bir görüntü edindi Fas. hatta o kadar ki, Avrupa’da müslümanlar için yapılan projelerde Fas model alınsın diyenler var. Fas için bunu demek için tarih cahili olmak gerekir. osmanlı İmp.nun küçük bir parçası olan Fas yerine 700 yıllık tarihi ve 80 yıllık demokrasi deneyimiyle Türk modeli tek. Bunu görmezlikten gelmek isteyen Avrupa ve onunla çalışan Türk menşeli akademisyenler “Türk modeli” lafından rahatsız oluyorlar.
Fas’ı gidip görün ve siz de anlayın.  

İran onsekiz yıl önce gerçekleştirdiği “İslam” devrimiyle bir toplumsal model dayatan yüzyılın son devrimi oldu.
İran İslam anlayışı Türk İslam anlayışıyla o denli farklıdır ki, iki ülke arasındaki en önemli ayrım dindedir diyebiliriz.
Sünni inanışta imamet yoktur.İman konusu değildir. Şiilik ise imamlığı iman konusu yaparak bir ruhban sınıfı yaratır.İmamlar geçmiş gelecek her şeyi bilen, Kuran-ı Kerim’in gizli anlamlarını çözebilen tek yetkili ağızlardır.Onlara karşı gelmek Kuran’a karşı gelmektir.Böylece ilahi bir sıfat kazanan İmam halka karşı sorumlu değildir,azledilemez. Yetkisinin kaynağı , 12 İmam silsilesi yoluyla Allah’tır. İmam’a karşı gelen Allah’a karşı gelmiş olur.Yarı Tanrı-kral kültünün Şiilikte yatak bulması sonucu ruhban sınıfı doğar.
Oysa ,Sünni siyaset doktrinine göre,”İslam’da devlet başkanı hiçbir selahiyetini Allah’tan devralmamıştır,hiçbir ilahi sıfat ve yetkiye sahip değildir.O, ümmetin diğer fertlerinden biridir.Onu başkanlık makamına getiren ümmettir yahut temsilcileridir.”
Şiilikte ise imama itiraz afaroz gerekçesidir.Çünkü “ İmamın emirleri Allah’ın emirleridir, yasakları da Allah’ın yasaklarıdır.İmamlara itaat Allah’a itaattir,isyan Allah’a isyandır.” Çünkü İmamlar Allah’tan vahiy alırlar, sadece Cebrail’i görmezler.
İran’da ruhban sınıfı siyasi mücadelede hep ön safta oldu.Mali özerklikleri ve geniş toprakları bu savaşımda çok yararlı oldu.Devletin gücü de hep dinden yana olmuştur,ta ki; din devlete ve yönetime talip olana kadar.Bu tutkuyu bilen Şahlar ruhban sınıf olan İmamları zaman zaman tehdit etmişlerdir.Ama gücünü kırmakta başarılı olamamalarının nedeni dini iktidarlarına alet etmekti.
Şiiler üç kez namaz kılarlar ve namaz vakitleri radyodan her zaman verilirdi. 12 İmam’ın ölüm günlerinde siyah bayraklar asarak ve siyahlar giyerek yas tutarlar, doğum günlerinde kutlama yaparlar. Aşure Tasua’da büyük ve günlerce süren yas tutulur. Siyah giymeyen sokağa çıkamaz. Eskiden İmamlar insanlara küçük anahtarlar satarlardı, bunlar cennetin anahtarlarıydı. Irak savaşında da askerlere dağıtılan bu cennet mekanları bugün pek talip bulmuyor.
İran’da hep gam,tasa ve kasavet halinde sunulan dini günler ve anlayış karşılığında Türk İslam anlayışı dini neşeyle birleştirir. Ramazan Bayramını “Şeker” bayramına çevirir, Ramazan gecelerini eğlenerek geçirir. Dini günler ve olaylar sevinç nedenidir Türklerde.
Türk İslam anlayışı Hocaefendi’nin dediği gibi Sevgi’ye dayanır, İran İslam anlayışı Ömer nefreti üstüne kurulmuştur.Hz.Ali sevgisi üstüne değil.Oysa Alevilik bizde Hz. Ali sevgisiyle yoğrulmuştur.İnsan sevgisine yaslanır, insanın “gül cemali”nde Allah’ı bulur.
İran hiç bir döneminde laiklikle tanışmamıştır, demokrasi kültürü yoktur. Türkiye ‘de devletle din arasındaki ilişki Osmanlı’dan beri bir geleneğe sahiptir.Bu kendine özgü gelenek devletin egemenliğidir, dinin değil.Devletin işlerine meruiyet kazandıran din adamları devlete bağlıdır Osmanlı’da.Ortadoğu’nun biricik laik İslam ülkesi Türkiye’dir.
Nevval Sevindi
 

Eskiden akın akın gelirmiş Yörükler yaylaya. Kara kıl çadırlardan görünmez olurmuş yayla. Bugün artık tek tük kara çadır. Havcar denen ardıç ağacı kabuğuyla örterlermiş çatılarını serin tutsun diye şimdi naylon almış yerini. Serinlik bir rüya. Ardıç ormanları bu bölgede çok zenginmiş şimdi çok az. Yine de ardıçın keskin kokusu yaylaya çıkarken burnunuza doluyor. Sarı İdris’den Belediye Başkanı Yaşar Özkan ve ailesiyle yola çıktık. İkibuçuk saat traktörle tırmandık Anamos yaylasına. Bizi karşıladılar sevgiyle muhabbetle. Eskiden kadın şenliği yapılırmış buralarda. Abdallar gelip çalar söylermiş. Abdalların çadırı uzak kurulurmuş ama uzun bir süre abdallar bu yörede çalar söylermiş. Yörük kadını çok çalışkan ve kadın erkek birarada çalışma alışkanlığında.Eski Türk geleneklerini sürdüren yörüklerin çoğu bugün Antalya’da yerleşik olmuşlar.
Bu bölge elma üreticisi geçen yıl elmalar ellerinde çürümüş, tüccara mahkumuz diyorlar kasası elmanın 500.000 lira. Ne biz tüketici olarak ne onlar üretici olarak kazanamıyor. Yeter ki fiyat düşmesin!
Yaylanın temiz sularının serinliğinde yeniden kendimizi buluyoruz. Ayşe teyze bize ayran yapıyor buz gibi.
Anason kokusu binbir çağrışımıyla insanın burnuna çarpıyor. Tarla sahibi erkek kadınların başında gözlemci . Önce kadınlar çekinince ben onların yerine konuşuvereyim diyor ama biz kadınları istiyoruz.
Anason yolan kadınlar para kazanmanın ne kadar önemli olduğunun farkına varmışlardı. Kızlar çeyiz için kadınlar evleri, çoluk çocuk için çalışıyor sabahtan akşama kadar. Anason yolmak zor bir iş ama kadınlar bu benim mesleğim diyerek sahipleniyor işini.
Sarı sıcakta Ege’nin yollarındayız. Yolun alevi arabanın içini sarıyor sanki. Biz ise Söke Bağarasına yöneliyoruz.
İstanbul bitti diye karı koca terk edip sevdikleri yerleri Bağarasını mekan tutmuş. Eski İstanbullu olarak Florya plajını anlatıyor ballandırarak. Dört çocuk sahibiyken burada bir çocuk daha dünyaya getiriyor hanım. Böylece Bağarasına kök salıyorlar. Sonra eşine banka işlerinde yardım etmek için başlıyor işe. Banka senet sepet derken kendini torna tezgahının önünde buluyor. Bölgede herkes tanıyor İstanbullu diye. Her iş elinden geliyor hanımın. Çok becerikli ve çalışkan. Ona bu enerjiyi veren eşi. Çünkü birbirlerine olan sevgileri çok yoğun. Eşine sevgi dolu sesleniyor her zaman. Aradaki sevgi elle tutulucak kadar etkileyici. Onlar yaşamı her türlü güzelliği ve yorgunluğuyla paylaşıyorlar.
 

Medya o zamanlar İran’ı izlemeye değer bulmuyor ve haberleri Batı üzerinden kopyalıyordu. Bu gün de turistik gezi yapar gibi ilk kez İran ve Doğu görenler gönderiliyor popüler habere. Neyse “doğu seferi” adı altında aydınlarımız komşularını ilk kez merak etti. Yıllar sonra yaş kemale erince komşuların, doğunun önemi anlaşıldı Türk aydınları tarafından.Bu olumlu gelişmeden çok memnunum. Bu kendini tanımada ciddi bir adım olabilir .
1997′de çok konuşulan İran yazı dizimi bugüne de ışık tutacağından yeniden size iletiyorum.
“Eğlenmenin ve insani ilişki kurmanın İslam adına cezalandırıldığı bir ülkede sadece molla vaazıyla yaşamanın insanı yaşama sevincinden alıkoyduğunu anlatıyorlardı bana.Gençler farklı düşünüyor,yaşamak ve gülmek istiyorlardı. Kadınlar ise zararlı yaratıklar olarak görülmekten bıkmışlardı.Biraz özgürlük istiyorlardı. Bütün arabaların camlarına, önlerine Khatemi posterleri yapıştıranlar bu dileklerine karşılık bekliyorlardı. Din uleması olan mollalar bile yapılanların ayıp olduğunu abartıldığını söylüyordu.Seçim konuşmaları sırasında dört adayın da ortak sloganı kadınlara ve gençlere daha fazla hak arıyacağız, yasal olmayan özel hayata müdahalelere izin vermeyeceğiz oldu.” (yeniyüzyıl)
 

Sıcak bir yaz gecesinin kokusu var Tahran havaalanında.Uzak geçmişin insanı elinden tutup götürdüğü bir dünya İran.Çok uygar bir mekana girebilmek için tüm kadınlar başımızı örtüyoruz.İranlı kadınlar ise daha dikkatli örtünüyorlar.Uçakta yanımda oturan İranlı kadın uzun tırnaklarımı gösterip “bu İran’da yasak” dedi.”belki siz yabancı olduğunuz için bir şey demezler “diye ekledi.Ojesiz olan uzun tırnaklarıma devletin karışmasının keyfiyetini düşündüm. İran denediği toplumsal modelle bambaşka bir dünya.
Bu ülkede en büyük tehlike olarak görülen kadınlar siyah uzun mantolar,pardesüler ya da çadıralarını giymek zorundalar.Benim Tahran’a indiğim gün “Toplumu doğruya davet etme,doğru yola getirme” haftasının başlangıcıydı.O gün büyük bir gösteri yapılmış ve kadınların nasıl giyinmesi gerektiği,tesettüre uygunluk,süslenme konusu ve eğlenme isteklerinin İslami icaplara uyması uzun uzun söylevlerle anlatılmış.Ama tüm çabalara karşı 18 yıldır boğulmuş olan İran’da son üç yıldır ciddi bir gevşeme olduğu söyleniyor.İran’da özel yaşama müdaheleden insanlar bıkmış. Eski pastarların zihniyeti ; kadınlar zararlı yaratıklardır ve potansiyel suçlulardır.Eski pastarların yerine yeni bir gençlik örgütü kurulmuş, bunlar motorsikletli yoksul gençler. İstediklerine yol kesip hesap sorma yetkisine sahipler.Örneğin bir kız erkek yanyana yürürken evlilik cüzdanı ya da siga belgesi sorabilirler. Bunlara karşı olduğunu dört Cumhurbaşkanı adayı da açık oturumda söylediler.Bu gençlere üniversiteden kontenjan sağlandığı için bu örgüte tüm liseliler rağbet ediyor.Bunlar İslami yaşam tarzı uygulamalarında asayiş kuvveti olarak kullanılıyor.Kadınların vucüdunun şekli belli olmamalı,mutlaka siyah çorap giymeliler, büyük siyah eşarplar takmalılar.Aslında bunun için yeni icat edilmiş modeller var.Megna denilen bu örtülerin bir çenenizi bile saklayan modeli var, bir de sadece yüzünüzü çerçeveleyen bir diğer modeli.Kadının her davranışı devlet tarafından belirleniyor.Eskiden kot pantolon giymek de yasakken şimdi herkes kot pantolon giyiyor.Yanları beyazlatılmış siyah ya da mavi jean.Şimdi açık renk giymek muhalefet göstergesi İran’da.Kahverengi nin tonları veya kemik rengi anlamlar içeriyor! Televizyonda çocuk programları muhalefetin ana merkezi durumunda.Yavaş yavaş 9-10 yaşındak kız çocuklarına kadar tırmanan bir yaş silsilesi içinde örtünmemeye , başı açık çıkmaya başlamışlar.Yine müzik yasağının ilk delindiği yerde televizyondaki çocuk programları . Önce kadınlar çıkıp koro halinde şarkı söylemeye başlamışlar, sonra masal aralarında küçük şarkılar seslendirmişler.Çünkü kadın solist yasaktı, sonra küçük kızlar tek başlarına şarkı söylemeye başlamışlar.Açık renk giyinip,açık renk örtü örtmeye başlamışlar.İran’da yasada 9 yaşındaki kız yetişkin sayılır.Hem evlilik için hem ceza kanunu gereğince.Bu nedenle o yaştaki kızların çocuk programında tek başlarına şarkı söylemeleri herkesi sevindiren bir devrim olmuş .
Son bir yıldır evlilik,aşk, kadın erkek ilişkisini ailede anlatan programlar yapılmaya başlanmış.Geleneksel çadıra giyilmiyor artık. Siyah çadıra ise siyasi İslamin simgesi olarak algılanıyor ve Tahran’ın kuzeyinde oturanlar asla çadıra giymiyorlar ve başlarını megna ile örtmüyorlar.Onlar büyük şallar örtüyor başlarına,saçları görünüyor. Uzun siyah ya da koyu renk çok şık mantolar giyiyorlar.Kolları sırmalarla işli, önden düğmeli zarif tokalı modellerin yanısıra en son kullanılan kolları pelerin gibi dikilmiş bol mantolar. Tahran’ın pahalı ve şık kısmı olan kuzey Tahran’da vitrinler şıklık ve pahalılık yarışında.Eskiden yasak olan makyaj ürünleri her yanda satılıyor.Tüm vitrinler en ünlü Avrupa mallarıyla dolu.En şık İtalyan ayakkabıları hiç de İslami olmayan modelleri size sunuyor. Son bir yıldır moda kavramı çok yayılmış ve radikal İslamcılar bundan çok rahatsız.Çünkü modayı Batılı buluyorlar ve tüm sınırlamalara karşın bunun önüne geçemedikleri için canları sıkılıyor.Tahran’da en çok gözünüze çarpan kadın sürücüler.Kadınlar çok yaygın bir şekilde araba kullanıyor. Kadınlar giysileriyle , davranışlarıyla bir muhalefet yolu bulmuş ve bunu ifade ediyor.Aydın kadınlar,gençler ben çadıra giyince “utanırız seninle gezmeye” dediler bana.Toplumda bir kamplaşma hissediliyor. Kentli zenginlerle yoksullar arasında. Her alış veriş merkezi kapısında, restoran kapısında ya da girişlerde nasıl örtünmüş ve İslam’a uygun tesettürle girilebilir posterları asılı.Şekille size uyarı yapılıyor.
18 milyonluk İran devrim sonrası doğum kontrolunun yasaklanmasıyla 60 milyona çıktı.Sekiz savaşa rağmen nufüs artışı başına dert oldu. Son üç yıldır doğum kontrol hapları ve kanal bağlatma serbest bırakılmış. Buna önem vermeye başlamışlar devlet olarak.Cinsellik büyük bir tabu.
Okullarda asla konuşulmuyor .”İslam ve Cinsellik” yazılı bir kitap poşette yayınlanmış geçenlerde.Bu tür yayınlar satış rekoru kırıyormuş. Son rekor kıran kitap ise “Simyacı”.Burada aşk, sevgi konusu sinema diliyle,resim ya da başka bir araçla aktarılınca kıyamet kopuyor. Bir liseli genç “ cinselliği nereden öğreneceğiz hiç bilmiyoruz.Ama burada kızlar azmışlar artık. Kızlar saldırıyor adama. Ama erkeklerin tek konusu da kız.Ben de genç evliliğe inanıyorum. Kız erkek ilişkisi evlerde gizli sürüyor,gizli olduğu için de istenmeyen bir çok facia yaşanıyor” diyor.
Erkekler evlenirken kesinlikle bakire istiyorlar hatta bir kısmı adli tabipten kağıt istiyor şart olarak.Çünkü kızlar rahatlıkla cinselliklerini yaşama isteği gösteriyorlarmış.Evde yakalanan kızın o erkek tarafından kızlığının bozuluduğu ispatlanırsa bunun mehriyesi (bedeli) yasada sağ el ve sol bacağın kesilmesidir.Böyle evlenen erkek asla o kadından boşanamaz.Çünkü siga 25 yaşın altındaki kadınlara yasal olarak uygulanamaz.
Mefasili içtemai denen özel güvenlik güçleri özel yaşamın her anına karışabilir ve sizi cezalandırabilir.Polisle aynı giysileri giymekle birlikte onların karakolları ve mahkemeleri ayrıdır.Düğün evini,yaşgünü partisini basmak bunların işidir.Düğün kadın erkek ayrı olmalı ve eğlence olmamalı.Buna uymazsanız ya komşunuz ihbar eder gelirler yada onlar geçerken ses duyup evi basarlar.Alıp götürürler tüm konuklar dağıtılır ve düğün geceniz rezil olur.Şellak (kırbaç) cezası yerine artık para cezası var genellikle.O nedenle düğünler büyük otellerde kadın erkek ayrı yapılıyor.Partiler ise her zaman risk taşıyor. Dışarıya ses gitmesin diye cam çerçeveyi battaniyelerle örtseniz bile çağrılmadığına sinirlenen biri sizi ihbar edebilir.Ben oradayken üniversiteli bir gencin yaş günü partisi basıldı.
Bir çok mağazada tezgahtar,kasiyer çok kız çalışıyor.Süperlerde kadın iç çamaşırı bölümüne erkeklerin girmesi yasak.Erkek kuaför yasak. Genelde Ermeni olan erkek kuaförler kaçak çalışıyorlar.Kadın kuaför salonları çok lüks ve kadınlar çok dekolte giyiniyor içeride.Hepsi makyajlı ve gösterişli.Gelin başı yapanlara sordum burada gelinlerde türban takma yok.Yani tesettür işlemiyor.Normal duvak takıyorlar. Sadece sokağa çıkarken büyük bir kapuşonla örtüyorlar duvağı ve yüzlerini.
Üniversiteli kızlar iş kadınları gibi giyiniyor,ellerinde bond çantalar taşıyorlar.Danışkai Zehra gibi sadece kızların okuduğu üniversiteler var ama genelde üniversite karışık.Liseler ise kesinlikle ayrı. Son yıllarda üniversitelerde gevşeme olmuş, gençleri biraz rahatlatmışlar.
Kadınlar sigara içebiliyorlar,otel lobileri ve cafeler gençlerle dolu. Birlikte sohbet edip, elini falan tutup çene çalıyorlar.Yalnız ya da iki kadın gelip oturuyor ve çayını içiyor lobide. Yine de Tahran’ın en güzel sineması olan Azadi’nin yakılmasını önlemiyor bunlar. Tüm gençlerin sevdiği bu sinemanın yakıldığı söyleniyor.
En büyük sorunlardan biri de uydu yayınlar.Uydu ve çanak anten yasak hem para cezası hem hapis var.Ama komşularından emin olan her evde uydu yayın izleniyor.Herkes Türk kanallarını izliyor.Azeriler İstanbul lehçesi konuşuyor, Farslarda Türkçe öğrenmeye başlamışlar. Her yerde Türkçe kursları açılmış.İran tÜrkiye’nin sosyal ve siyasal etki alanı içinde bu nedenle hükümet Türkiye aleyhine hiç bir yayını atlamadan icra ediyor.
İran’da siyaset insanların özel yaşamını düzenlemek demek ne müzik dinledikleri ,ne giydikleri,nasıl eğlendikleri , evlendikleri , sevişmeleri, doğumları her anıyla yaşamları devlet tarafından planlanıyor ve kontrol edilmek isteniyor.Elbette imkansızı isteyen u bu sistem başarılı değil.Çünkü Tanran’da parası olan herkes canının istediğini bir şekilde yapıyor.Rüşvet çok yaygın ya rüşvet vererek ya da gizlilik içinde işler yürüyor.Her yerde içki bulabilirsiniz, lüks tüketim malına ulaşabilirsiniz.Dini Aşura Tasua günleri bile kız erkek görüşme anlaşma partisine dönüyor.Sokaklarda yakılan mangallardan yayılan üzerlik kokusu her yanı gençliğin büyüsüyle tutuşturuyor.
Restoran Elbruz’a gittim.Masada “Sayın misafirler lütfen İslami yiyecek kurallarına uyun” yazıyor.Uyarılardan kurtulma şansı yok.
Şah dönemi yaşanan korku ve uyarı dolu dünyanın tıpkısı. Temel prensip totaliter zihniyeti kamu alanında yaygınlaştırmak.
Bir taksi şoförünün bana söyledikleri yaşama bakıştaki karamsarlığı aktarıyor: “biz artık nasıl yaşarız diye düşünmüyoruz nasıl rahat ölebiliriz diye düşünüyoruz.”Sadece 30 yaş civarında olan bir insanın ülkesindeki yaşam sevincini yitirmesinin özetiydi bu. Bu nedenle dört adayda seçim konuşmalarında halka daha rahat ve modern taleplere cevap vereceklerini söylediler,buna Natık Nuri dahil. Türkiye nelere sahip olduğunun farkında bile değil.Gücünü görmüyor ve kullanamıyor.İran ise demokrasi kültürü olmayan ama siyaset geleneğine sahip bir ülke ve politika yapanların düzeyi yanısıra ülkelerinin geleceğine olan duyguları nedeniyle toplumda bir gerginlik olmasın diye oylarını Natık Nuri’ye verebilirler.İran’ın toplum olarak siyasi olgunluğu ülkelerinin geleceğiyle ilgili günlük siyasetlerle değil.