Yurt dışında GAP idaresi,ÇATOM kurumları ve Güneydoğu’da kaıdn konusunda verdiğim konferansın metni.
Slide 2: Güneydoğu Anadolu Projesi denilince herkesin aklına tarım su barajlar ve pamuk gelebilir Benim aklıma insanlar, farklı diller, dinler, renkli yerel giysiler, kadınlar ve değişik yaşam tarzları geliyor. Güneydoğu renkli ve çok farklı bir kültürel sosyal dokudur. Planlama eski yüzyılda devletin emriyle masa başında yapılan bir mühendislik tasarımıydı. 21. Yüzyıl insan odaklı bir yüzyıldır. Kalkınma projeleri yeni bir yapılanma ve rol dağılımı arayışı olduğuna göre insan odaklı olmak zorundadır. Bence kadın odaklı bu yüzyılda kadının yeri öne çıktı. Çünkü sürdürülebilir katılımcı kavramlar için taraflara ihtiyaç var. Kadın ise hep unutulan taraf oldu. Burada dönüp GAP’a baktığımız zaman en büyük ulusal varlığımız olan insan gücü içinde kadınların yok sayıldığını fark ederiz. Ben 6 yıldır bölgede gazeteci ve sivil toplum örgütü üyesi hem de GAP idaresi sosyal planlama master çalışması çerçevesinde bulunuyorum. Bölgede kadınlardan en çok duyduğum cümle; “ben de insanım ama kimse benim farkımda değil.” Feodal yapı içinde kadın kıpırdayamıyor. Dil sorunları var çünkü okutulmuyor. Meslek ve becerileri yok. Sadece ücretsiz tarım işçisi ve ev hizmetlisi… Belediye başkanı bile kızlarını okula gönderemiyor çevre dedikodu yapar diye. Karısı 9 çocuk doğurmuş. Korunmayı ona kızları TV den öğrenip anlatmışlar. Zehra hanım hayatında sadece bir kez Mersin’e gitmiş ve denizi görmüş. Mayolu kadınları görünce dili tutulmuş. Buna nasıl izin verildiğini hiç anlamadığını söyledi bana. Slide 3 Orta Doğu’da da kadın olmak kolay değil. Kadının yaşamına sosyal kölelik denebilir. Orta Doğu binlerce yıllık feodal gelenek ve göreneklerin bağnazlığında kadını eziyor. GAP bu kültürel iklimin bir uzantısı. Türkiye bu bölgede kadını kalkınmaya entegre etmelidir. Çünkü Türkiye Doğu ile Batı kültürü arasında tarihi bir köprüdür. Bu köprü Orta Doğu’ya kadar uzanıyor. Ürdün gibi bir çok Orta Doğu ülkesinde namus cinayetleri işlenmektedir. Urfa’da boğazı kesilerek öldürülen ya da Fırat’a atılan kız öyküleri çok duyarsınız. Kadını sadece erkeğin namus simgesi olarak goren bu anlayış Sümer’lere kadar giden binlerce yıllık Mezopotamya geleneği. Artık bunu değiştirmenin zamanı gelmedi mi? Kadını sadece doğuran pişiren kotaran olarak eve hapseden ve orada şiddete maruz bırakan gelenekler, evet yeni dunya düzeninde ulusların rekabetini de tehlikeye sokan bir boyut kazandı. Kadınlar olmadan demokrasi, demokrasi olmadan kalkınma yok. Ortadoğu ülkelerinde kadın sorunun kapalı bir kutu olarak durduğunu görüyoruz. Anamız bacımız demek yeterli değil, kadın bireydir. Kadın bir ülkenin vatandaşıdır. Vatandaş olarak hukuk karşısında erkekle eşit olmak zorunda. Yoksa ortadoğu’ da zaman 21. Yüzyıla gelemeyecek. Geçmiş zamanlarda yaşayacak. Toplumsal içedönüklük değişimin önünde engel. Slide 4. Bireyler tv ve göç yoluyla dışa açılıyorlar. Başka dünyaları görüyorlar. Bireyler özellikle kadınlar baskıdan bunalmış durumda. Onlar Batılı değerleri benimsemek ve yaşamak isterken toplum geleneksel, feodal değerleri dayatıyor.çözümsüz alanlar oluşuyor. Kadınlar başka hayatların olduğunu, büyük kentlerde kadınların birey olarak kabul edildiğini görüyor .talep ediyor. Karşılığı “dili uzadığı” için dayak, yasak ya da erkenden evlendirme. Akraba evliliği çok yaygın. Erkekler de zorla yakın akraba kızlarıyla evliliğe mecbur kadının erkeği, erkeğin kadını sevmediği aileler kuruluyor. İletişim yok sadece şiddet bir iletişim biçimi oluyor. Kadına babası, ağabeyi, amcası,dayısı, kaynatası ve kayınpederi karışıyor. Tüm akraba erkekler kadının hayatı hakkında söz sahibi. Bir çok kız çocuğu babası yüzünden değil amcaları yüzünden okula gitmiyor. Çünkü amca kendi çocukları ile onları karşılaştırarak kızlara yüz verilmemesi konusunda baskı yapıyor. Sadece erkekler değil, erkek kurallarıyla büyüyen kadınlar da çok acımasız olabiliyor. Kadınlar çok çocuk doğurmanın bedelini kız çocuklarının sırtına yüklüyor. Onlar ev hizmetçisi ve çocuk bakıcısı oluyorlar. 12 yaşında evlenen kadınlar gördüm. 30 yaşında 60 yaşında görünen kadınlar… Kuma denen nikahsız diğer kadınlarla oturmak zorunda kalan kadınlar…Mirastan mahrum bırakılan kadınlar… Bugün kızlar zorla örtündüklerini, zorla evlendirildiklerini ve bundan şikayetçi olduklarını söylüyor.daha önce kocasına iş isteyen kadınlar bugün kendine iş istiyor. Okuma yazma bilmeyen kadın sayısı % 55 oranında kadının eğitiminin katma değeri yüksek. Slide 5: Bölgede her iki kişiden biri çocuk. Bunu yapan ve bakan kadın.geleneksel sosyo ekonomik ilişkiler modern ilişkilere dönme sancısı çekiyor. Yapılan araştırmalarda Türkiye’ de gerek gecekondu bölgelerinde gerek Anadolu’ da kadın değişimden yana görünüyor, çok az bir farkla erkekten önde. Kadın değişimin motoru yeni çağda.bireyin öne çıktığı bu çağda kadın birey olarak yerini istiyor. Kadın kültürün üreticisi olarak sürekliliğin temsilcisi, bunun iki boyutu var: olumlu olan renkli bir kültürel yapının devamlılığı olumsuz olan ise feodal, köhne geleneklerin de temsilcisi halinde kadın zaman zaman. Çünkü bu değerler içselleştirilmiş kadın tarafından. Ya da korku nedeniyle kadın kıpırdayamıyor. Kadınlar tarlada çalışmak istemiyor, köyden kaçıyor. Şehri isteme nedenleri tarlada çalışmayacakları için ev kadını olmak bir lüks. Bölgede nitelikli tarım işçisine ihtiyaç var, niteliksiz köleye değil. Kadın ve tüm katmanlar kalkınma süreciyle bütünleştirilmeli. Kalkınma bir bütün içinde anlamlı. Tarım sorununu baraj çözmez, sosyal ve kültürel yapı içindeki insanın değişimi çözer.kadın üretimde var ama dünya mal varlığının sadece yüzde birine sahip Slide 6. Süryani bir aileden nurdan hanımla konuştum. Nurdan hanım liseyi bitirince babası evlendirmeye karar verir. Nurdan hanım okumak istemekte ama onu kimse dinlememektedir.nurdan hanım intihar eder. Son anda onu hastaneye Diyarbakır’a götürürler. Genç bir doktor babası ile konuşur. Yazık değil mi bu kıza der. Bak İndra Gandhi bile başbakan bugün sen de istemez misin kızın başbakan olsun. Nurdan hanım başbakan olamaz ama diş hekimi olur. İlk doğan kızının adı da: İndra. Bölgede Süryani, Müslüman,Keldani çok farklı kültürel gruplar olmasına rağmen kadına karşı davranış kodları çok benzer. KADINLAR arasında bir yazı yarışması yaptık ve 244 yazı geldi. “Duyulmayan Ses” adıyla onu kitap haline getirdik. Kadınların okuma yazmayı bir ay önce öğreneni bile “özgür olmak istiyorum “diye yazmıştı. Hayatta en önemli talebi özgürlük kadınların ve okuyup meslek sahibi olmak. Bir kadın yazmış: “erkekler mi onlar sadece para düşünürler onların hayalleri bile yoktur. Benim hayalim ise pilot olmak.” İşte bu nedenle kadın diyorum. Çünkü onların hayalleri var. Gelecek hayalleri olanlarındır. Bilgi çağında önemli olan kol gücü değil, hayaller ve entelektüel sermaye. Kadınlar büyük bir entelektüel sermaye olarak kalkınma planlarının motoru olabilirler. Slide 7: Çok amaçlı toplumsal merkezler kurulduğunda “çok amaçlı” tasarlanmıştı. Fakat kadınların ihtiyacı acildi ve onlar ele geçirdiler bu merkezleri. Okuma yazma kurslarına akın ettiler. 40-50 yaşında kadınlar okuma yazma öğrendiler. Askerdeki oğullarına elleriyle mektup yazdılar. Kızlar elişi, ev ekonomisi öğrendiler. Bilgisayarlara dokundular. Esas önemlisi kadınlar için sosyal alanlar yaratılmış oldu. Bir çok küçük yerleşimde hiç sokağa çıkamayan kadınlar toplu olarak her gün sokağa çıkıp ÇATOM a gelmeye başladılar. Kadın sokakta olabilir mesajını verdiler ilk kez. ‘ Ekranda gördüğünüz adalet başörtülü olan. ÇATOM yöneticisi idi. Bugün ona bulduğumuz bir burs ile New york’ da İngilizce öğreniyor. Bir yıl sonra gelecek. Şimdiden ufku değişmiş genişlemiş ve sorgulayan biri oldu adalet. BM ler kadın komisyonu toplantılarına katılıyor. Kadın ve tarım konusunda uzmanlaşmaya çalışıyor. Dönünce bölgeye yararlı olmak istiyor. Dargeçit ÇATOM da daha iki yıl önce müzik kursuna tepki vardı. Halk kızını göndermiyordu. Buraya gelmeden oraya gittim ve onlar bir tiyatro grubu kurmuşlardı. Oynadıkları oyun “Godot’u beklerken” gibi beş farklı oyun. Tiyatro karşıtı ana babalar üç gün üst üste ağlayarak oyunları seyretmişler.Artık kızlarıyla gurur duyuyorlar utanmıyorlar. Slide 8: Anakültür is an organisatio whose main goal to reach out to rural women in, especially, Southeast Anatolia during the process of socio-cultural development. Anakültüracts as a facilitating and networking group towards building the capacity of local women. Our group was founded in 1997 with aim to ıntergate the voice of in particular rural women and her feminine culture into the development process of the area. It was triggered by a specific case: the killing of a 16 year old girl from şanlıurfa. She was the victim of alocal gender discriminatory custom called “honour killing”. Between 1997-2000, anakültür organised 8th march international Women’s day Celebrations and love Feasts and visited numerous houses, women centres in southeast Anatolia, reaching around 10.000 women and children. These feasts are held mainly in rural areas with workshops for women on issues such as women human rights, technology and hygiene and educative games for children. Anakültür, since March 2000 has begun publishing a monthly newsletter called “anahaber “ in Turkısh. Biz ÇATOM larla ve GAP idaresiyle birlikte çalıştığımız gibi diğer NGO LARLA DA İŞBİRLİĞİ yapmaktan çok memnunuz. Bölgenin ihtiyacı olan insani sevgi ve ilgi. Sohbet etmek sadece. Slide 9: İn our April 2000 issue, we announced a support call for 5 girl children to continue their elementary education which found a sponsor immediately. Following this success, in october 2000 during a field trip to the region we were once again approached by mothers and teachers to find sponsors for more girl children to be able to contiune their education.ıt is common practice that the girl child is refrained from continuing her compulsory education by traditions and due to lack of funds. The priority is always given to boys. This sad stiuation activated a couple of our friends and volunteers and since october 2000 we have found sponsor for 12o girl children. Writing is an escape for local women who are able to read and write, and a way to express themselves and therefore we organized a letter writing competition for which we received 244 letters.bundan daha önce söz etmiştim size. 40 yaşın altındaki kadınlar iletişime daha açık ve kendini ifade etme isteği duyuyor.Kadınlar için okuyan kızları onların tercümaları ve bilgi aktarıcıları. Slide 10: Bölgede en önemli sorun ; sosyal alanların az olmasıdır. Sosyal ve kültürel etkileşimin olacağı kamu alanları hemen hemen yok denecek kadar az. Olanlar da sadece Erkeklere ait. Erkeklere internet cafe, kahvehaneler, eğlence yerleri bulunmakta. Kadın erkek toplum için de hiç birarada bulunmamakta. Evlerde ya da kamu alanlarında Kadın ve erkekler ayrı dünyalara ait yaşamlar sürüyor. Bu da iki cins arasında iletişim kurulmasını engelliyor. Toplumsal elektriğin varolması kadın erkek birlikte Yaşanan toplumsal olaylardır. Sadece düğün, cenaze ya da sünnet törenlerinde eğlenebilen kadınlar bunun dışında ev içinde kapalı bir yaşam sürmekte. Dış dünyadan izole , yalıtılmış ve yalnız olan kadın elbette ürkek, çekingen ve kendine güveni yok. Bölgede köy köy gezdik. Anakültür olarak yaptığımız sevgi şölenlerinden biri Eruh diye bir kasabada oldu. On yıldan fazladır böyle bir sosyal etkinlik görmemişler insanlar. Herkes çok mutlu oldu. Gittiğimiz her yerde kadınlar boynumuza sarılıyor. İyi ki geldiniz diyorlar. Daha önce bölgede kocasına, oğluna iş isteyen kadınlar beş yıl sonra , bugün kendilerine iş istiyorlar artık. Her konuda bilgi edinmek, ufuklarını genişletmek amaçları. Ne olur bizi buralarda yalnız bırakmayın diye sarılıyorlar bize. Kadının sosyalizasyonu toplumun refahı ve bölge kalkınma projesinin başarısı için öncelikli bir sosyal stratejidir. Kadının çarşıya çıkması namus meselesi olan bir sosyal Yapıda kadına hiç soluk alma izni verilmiyor. Slide 11: Kalkınma planları sadece mühendislik projeleri olarak düşünülürdü eskiden. Oysa her şey insan için yapılıyor. İnsani ölçekler önemli. Kadın merkezli kalkınma bugün dünyada ilgi görmekte. Çünkü nüfusun yarısı olan kadınların statülerinin yükseltilmesi çocukların eğitimi açısından önem taşıyor. Kadınlara gerek devlet gerek NGO’ lar sadece kadın işleri öğretmekle yetindiler. Dikiş, nakış, ev ekonomisi önemli ama yeterli değil. Kadın için geleneksel olmayan işleri de Kadınlara meslek eğitimi için öngörmeliyiz. Bu fotoğrafta gördüğünüz kız nakış kursunda öğrenci, okutulmuyordu. Bu gün bizim verdiğimiz bursla okula devam ediyor. Meslek sahibi olmak en büyük özlemi kızların. En çok öğretmen olmak istiyorlar. Kime sorsanız okumak istiyorum diyor. Kendilerini geliştirmek isteyen bu kızlara Kadınlara ulaşmak zorundayız. Onların eğitilmesi ve bireyselleşmesi “kalkınma projeleri” için büyük destek kazanmak demek. Türkiye’ de yapılan bir araştırmada Toplumun çeşitli sınıfları arasında kadınların erkeklerden daha fazla modernleşmeden yana olduğu çıktı. Kadın modernizmden yana. Erkek iktidar kaybı korkusuyla buna engel. Ayrıca bir su projesi olan GAP ‘ da sulu tarım yapılacak.sulu tarım teknoloji demek, “high thec” ziraat demek. Kadınlar teknoloji eğitimi almalılar ve sulu tarım İşçisi olmalılar. Onlar bugün tarımda en çok çalışan ve parasız işçiler. Ev içinde kızların okutulmama nedenlerinden biri parasız hizmetçi olmaları. Kadınları bu nedenle sadece “kadın işi” denilen işlerden uzaklaştırmalı ve onlara nitelik kazandırmalıyız. Biz Doğulularda “aile” önemlidir. Aile toplumun temeli sayılır. Aile içi dayanışma bizi bir çok sıkıntı, O zaman ailenin iyileştirilmesi ulusal sorunumuz. Slide 12: Evde karısını, kızını döven erkeğin demokrasi isteme hakkı yoktur. Şiddet üreten şiddet bulur. Bölgede çok farklı kültürler olması nedeniyle “conflict resolution “ çalışmaları önemli. Çatışmaları hoşgörü ve anlayışla çözmek için “demokrasi” tarifinde anlaşmak gerekir. Demokrasi sadece erkek vatandaşlar için üretilmiş bir sistem değil. kadınlar da erkekler kadar yasalar önünde eşittir. Bunu kabullenmek zorunda erkekler. Demokrasi her eve lazım. Demokrasi kalkınmanın temeli. Bugün demokrasi liberal Pazar ekonomisinin temeli, Zenginlik demokrasi de kısacası. Kalkınma değişim ve dönüşümü içerir. Sosyal ve kültürel değişimler yavaş süreçlerdir, ama imkansız değillerdir. Kültür değişir. Örneğin Ortadoğu, bu topraklar Eskiden Tanrıçalara tapınılan, ünlü tanrıçaların olduğu topraklar. Bugün ise ataerkil, feodal düzenler egemen. Değişim kültürün ruhudur. demokrasinin aile içinde sindirilmemesi sadece kadın erkek arasında değil, kadınlar arasında da çatışma yaratıyor. Bölgede kaynana, gelin ve görümce çatışmaları, Aile içi akraba çatışmaları, iletişimsizlik çok yaygın.çekirdek ailenin yaygınlaşmaya başladığı bölgede aile çok önemli. Bölgede kızlar, kadınlar bize her yazdıklarında “özgür olmak” istiyoruz diye haykırıyorlar. En çok özlem duydukları şey, istediklerini giyebilmek, sokağa çıkabilmek, çocuğunu Kendi istediği gibi yetiştirmek. Bir de kocasına adıyla seslenmek! Bu ayıp sayılıyor bölgede. Bölgede bir cennet yaratmak değil hayalimiz. Hayalimiz bölgeyi demokratikleşme açısından Batı Türkiye’ ye ve batılı değerlere yakınlaştırmak. Böylece Doğu değerleri ile batı ararsında bir köprü olan Türkiye’ nin demokrasiyi içine sindirmesini kolaylaştırmak. Slide 13: Bugün dünya global bir kö y. Önce para globalleşti. Ticaret sınırları kaldırıp her yandan girip çıkmaya başladı. Globalleşme bugün insan hakları ve demokrasinin de dolaşım serbestliğidir. İnsan hakları hepimize lazım, herkesin kültürü kendine. Kültür 21. Yüzyılda çok değerli oldu, çünkü dünya Küçük bir köye dönerken iletişim araçlarıyla tüm dünyayı “aynileştirmeye” çalışıyor. Devletler dünyaya açıldıkça kültürlerine sarılıyor. Global düşünüp Yerel hareket etmek gerektiğini kavrıyor. Kültür neden önemli hale geldi? Çünkü insan merkeze alınınca kültür onunla beraber yükselen değer oldu. İnsan pazarlamanın da bugün merkezinde. Artık tüketici önemli. O karar verici. Kültür belirleyici olunca kalkınma projeleri kültürü kalkınmaya entegre edip bir araç olarak Kullanmalı. Kadınları vasıfsız aile işçisi, tarım işçisi konumundan çıkarıp vasıflı vatandaş ve birey yaparsak “bilgi çağı” denilen 21. Yüzyılda söz sahibi olabiliriz. Türkiye İlk kez GAP Bölge kalkınma Master Planında kadın merkezli , sürdürülebilir bir stratejiyi hayata geçirmeye çalışıyor. Biz NGO’ lar da destek veriyoruz. Development çok complex bir process.